پیکاری که بازی شطرنج نمودگار آن است ، این معنای دوگانه  " واستو – پروشا – ماندالا " را که در موارد دیگر نیز بدان باز می خوریم ، و به نحوی کمابیش واضح در هر رمز مشاهده می کنیم؛ فعلیت می بخشد .

گفتیم که این نبرد ، اساسا پیکار " دواها با آسوراها " ، در بازی شطرنج جهان است . در اینجا معنای رمزپردازی رنگهای سفید و سیاه که خانه های شطرنج متناوبا متضمن آن است ، به تمام و کمال آفتابی می شود : لشکر سفید ، سپاه روشنایی است و لشکر سیاه ، سپاه تاریکی . و اگر از دیدگاهی نسبی در امور بنگریم ، نبردی که بازی شطرنج نمودار آن است ، خواه نمایشگر نبرد دو لشکر زمینی است که هر یک به خاطر اصل و مبدایی می جنگد ، و خواه نمودار نبرد روح با ظلمات در وجود انسان : و این دو صورت " جهاد " اند : " جهاد اصغر " و " جهاد اکبر " .

اگر از مهره های مختلف بازی شطرنج، معنایی روحانی مراد کنیم ، شاه ، قلب یا روح می شود و صورتهای دیگر ، قوای مختلف روان. وانگهی حرکات آنها با انحاء مختلف تحقق امکانات کیهان که در بازی شطرنج نمایش یافته ، تطبیق می کند: حرکات عمودی " رخ " یا ارابه های جنگی، حرکات مورب" دیوانه " یا فیل که فقط در خانه های همرنگ جابجا می شود، و حرکت پیچیده سواران ( اسبها ). حرکت عمودی که خانه های" رنگین " ( سیاه و سفید ) را قطع می کند، منطقی و مردانه است ؛ حال آنکه حرکت اریب ، با استمرار " وجود " و بنابراین استمرار زنانه، مطابقت دارد. پرش سواران ( اسبها ) با شهود و اشراق، متناظر است. آنچه بیش از هر چیز انسان متعلق به " کاست " نجبا و جنگاوران را افسون می کند ، رابطه اراده با تقدیر است. و بازی شطرنج که تسلسل حرکات مهره هایش غالبا معقول و قابل فهم است بی آنکه تغییراتش محدود باشد، تحقیقا نمایشگر همین معنی است. آلفونس حکیم در کتابش راجع به بازی شطرنج، حکایت می کند که یک تن از شاهان هند خواست بداند که جهان، تابع عقل است یا پیرو صدفه و بخت. دو حکیم که مشاورانش بودند پاسخهای متضاد دادند و برای اثبات بر نهاده هایشان، یکی بازی شطرنج را مثال آورد که در آن هوش بر تصادف و اتفاق فزون می آید؛ حال آنکه دیگری ، طاس تخته نرد را ، تصویر قضا و قدر فرا نمود .  ماندالای تخته شطرنج از سویی و بازی نرد از سوی دیگر ، نمودار دو رمز کیهان اند که در عین حال مختلف اند و مکمل هم . مسعودی نیز می نویسد : شاه بلهیت که قواعد بازی شطرنج را مدون ساخت ، شطرنج را بر نرد که بر قضا و اتفاق مبتنی است رجحان داد، زیرا در بازی شطرنج « هوشمندی همواره بر نادانی فایق می آید » .

شطرنج باز در هر مرحله از بازی، مختار است که میان چندین امکان، یکی را بر گزیند، اما حرکت، رشته عواقب گریز ناپذیری در پی دارد، به نحوی که حکم ضرورت، آزادی در انتخاب را بیش از پیش محدود می کند ، و پایان بازی ، ثمره تصادف و اتفاق به نظر نمی رسد، بلکه نتیجه قوانین خدشه ناپذیر، می نماید .

در اینجا نه تنها رابطه اراده با تقدیر ، بلکه پیوند میان آزادی و شناخت نیز، آشکار می گردند: شطرنج باز به جز در موارد سهو و غفلت طرف مقابل (خصم) ، به میزانی که تصمیماتش با نهاد بازی ، یعنی با امکاناتی که بازی در بر دارد می خواند ، آزادی عمل خویش را حفظ می تواند کرد. به بیانی دیگر، آزادی عمل در اینجا با پیش بینی و شناخت امکانات ، همبسته است ؛ بر عکس بر انگیختگی یا تکانه کور ، هر قدر در بدو امر آزاد و خود جوش بنماید ، سر انجام مکشوف می شود که نفی آزادی است .

« هنر شاهوار »، فرمانروایی بر جهان – برون یا درون – بر وفق قوانین خاص آن است. لازمه این هنر، فرزانگی است که همانا شناخت امکانات است؛ و روح کلی و الهی؛ متضمن همه امکانات ، به طرزی جامع و ترکیبی یا تلفیق یافته است . حکمت حقیقی ، عین روح (پروشا) شدن، به نحوی کمابیش کامل، است؛ و کیفیت هندسی تخته شطرنج، « مهر » وحدت اصلی و اساسی امکانات عالم، نمودار رمزی این روح است. روح ، همانا حقیقت است؛ آدمی به یارمندی روح، آزاد است؛ و بی پیوند روح، اسیر تقدیر. این است آموزش بازی شطرنج؛ " کشاتریا " (1) که به بازی شطرنج می پردازد، در آن بازی چیزی جز وسیله وقت گذرانی، و تصعید هوا و شهوت جنگجویی و نیاز ماجراجویی خویش نمی بیند، اما همچنین، به قدر استعداد عقلانیش ، محملی برای تاملات نظری، راهی که از عمل به سیر و نظر می انجامد نیز می یابد. (۲)

   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  

1)  Kshatriya 

۲) « فصل در ذکر آداب ندمت و شرح باختن شطرنج » راحه الصدور ، راوندی ، تالیف در۵۹۹ هجری.  ، به تصحیح محمد اقبال و مجتبی مینوی ۱۳۳۳ ، ص ۴۰۵– ۴۱۶ . 

« در شرح احوال شطرنج » ، نفایس الفنون فی عرایس العیون ، شمس الدین آملی ( قرن هشتم هجری ) ، جزء سوم ، ۱۳۷۹ هجری قمری . ص ۵۶۱– ۵۷۲